Avokat për Imigracionin

mercoledì 9 settembre 2026

Leje pune sezonale në Itali: konvertimi në punë të zakonshme bëhet pa kuota dhe pa click day

Për shumë shtetas shqiptarë që hyjnë në Itali me një leje qëndrimi për punë sezonale, përfundimi i sezonit nuk do të thotë domosdoshmërisht kthim i menjëhershëm në Shqipëri. Legjislacioni italian lejon, kur plotësohen kushtet, konvertimin e lejes sezonale në leje për punë të varur jo-sezonale. Sot kjo procedurë ka një avantazh vendimtar: nuk varet më nga kuotat e Decreto Flussi dhe nuk kërkon pritjen e një click day.

Çfarë ndryshon për punëtorin sezonal

Leja e qëndrimit për punë sezonale përdoret kryesisht në sektorin bujqësor dhe në sektorin turistik-hotelier dhe ka një kohëzgjatje të kufizuar. Megjithatë, neni 24, paragrafi 10, i Testo Unico sull’Immigrazione lejon që punëtori që ka kryer rregullisht punë sezonale në Itali të kërkojë konvertimin e titullit të tij në një leje për punë të varur jo-sezonale, kur disponon një ofertë reale pune me afat të caktuar ose të pacaktuar.

Pas ndryshimeve të sjella nga Decreto-Legge n. 145/2024, të konvertuar në ligj me Legge n. 187/2024, këto kërkesa janë nxjerrë jashtë kuotave të dekreteve të flukseve. Kjo do të thotë se kërkesa mund të paraqitet gjatë gjithë vitit, pa kufizim numerik dhe pa konkurruar me kërkesat e hyrjes së re nga jashtë Italisë.

Kushti i punës së kryer në Itali

Si rregull, kërkohet që punëtori të ketë kryer të paktën tre muaj punë sezonale të rregullt në territorin italian. Për sektorin bujqësor, administrata ka sqaruar se kërkesa mund të plotësohet edhe nëpërmjet punës së dokumentuar për të paktën 13 ditë në muaj, për një total prej 39 ditësh pune.

Nuk mjafton, pra, vetëm fakti që personi zotëron një leje sezonale: duhet të provohet puna e kryer realisht dhe rregullisht, përmes dokumentacionit të punësimit dhe të kontributeve. Në praktikë, dokumentet e mëparshme të punës sezonale janë një pjesë qendrore e dosjes së konvertimit.

Oferta e re e punës

Për konvertimin duhet të ekzistojë një ofertë për punë të varur jo-sezonale. Kontrata mund të jetë me afat të caktuar ose të pacaktuar dhe mund të jetë edhe me kohë të pjesshme, por duhet të respektojë kushtet minimale të parashikuara nga legjislacioni dhe kontratat kolektive. Udhëzimet administrative kërkojnë, në përgjithësi, një orar jo më të vogël se 20 orë në javë. Për punën shtëpiake duhet të verifikohet gjithashtu që paga e ofruar të jetë e mjaftueshme sipas parametrave të parashikuar nga ligji.

Është e rëndësishme të kuptohet se konvertimi nuk është një procedurë automatike. Sportello Unico per l’Immigrazione kontrollon rregullsinë e punës së mëparshme, seriozitetin e ofertës së re, kapacitetin ekonomik të punëdhënësit dhe dokumentacionin lidhur me strehimin.

Nuk është më e nevojshme të pritet Decreto Flussi

Ky është ndryshimi praktik më i rëndësishëm. Në të kaluarën, shumë punëtorë sezonalë prisnin hapjen e kuotave ose një click day për të provuar konvertimin. Sot konvertimi nga punë sezonale në punë të varur jo-sezonale paraqitet si kërkesë “fuori quota”. Prandaj, fakti që kuotat e Decreto Flussi janë konsumuar nuk pengon këtë lloj procedure.

Kërkesa paraqitet telematikisht në Portale Servizi ALI të Ministero dell’Interno, në seksionin kushtuar konvertimeve jashtë kuotave dhe projekteve të veçanta, duke përdorur modelin VB. Kërkesa mund të paraqitet nga vetë i interesuari ose nga një subjekt i autorizuar, si për shembull një patronato. Për hyrjen në portal kërkohet identitet digjital SPID ose CIE.

A mund të fillojë menjëherë puna e re?

Po, dhe ky është një aspekt me rëndësi të madhe. Sipas nenit 5, paragrafi 9-bis, të Testo Unico sull’Immigrazione, në formulimin e tij të përditësuar, personi që ka paraqitur rregullisht kërkesën për konvertim mund të vazhdojë të qëndrojë ligjërisht në Itali dhe të punojë gjatë kohës që administrata shqyrton kërkesën.

Për konvertimin nga punë sezonale në punë jo-sezonale, Ministero del Lavoro ka sqaruar se punëtori mund të fillojë edhe aktivitetin e ri përpara përfundimit të procedurës, me kusht që të ketë një dëshmi të paraqitjes së kërkesës dhe që punëdhënësi të ketë kryer paraprakisht komunikimin e detyrueshëm UNILAV. Në rastin e punës shtëpiake, komunikimi kryhet pranë INPS.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse vonesat e Sportello Unico ose të Questura-s nuk duhet ta detyrojnë punëtorin të mbetet pa punë për muaj të tërë vetëm për shkak të kohës administrative të procedurës.

Duhet të kthehet në Shqipëri për një vizë të re?

Jo. Kur procedura e konvertimit kryhet në mënyrë të rregullt, punëtori nuk ka nevojë të kthehet në Shqipëri për të kërkuar një vizë të re pune. Pikërisht funksioni i konvertimit është të lejojë ndryshimin e titullit të qëndrimit nga brenda territorit italian, kur ekzistojnë kushtet ligjore.

Çfarë ndodh nëse leja sezonale ka skaduar?

Është gjithmonë e këshillueshme që kërkesa të paraqitet përpara skadimit të lejes. Megjithatë, skadimi formal nuk e bën në çdo rast të pamundur konvertimin. Ligji dhe jurisprudenca administrative njohin një periudhë tolerance prej 60 ditësh dhe, në raste të caktuara, kanë pranuar se skadimi i titullit nuk është pengesë absolute kur ekzistojnë ende kushtet thelbësore për konvertim. Për këtë arsye, nëse leja ka skaduar, duhet bërë një vlerësim i menjëhershëm i situatës konkrete dhe nuk duhet supozuar automatikisht se çdo mundësi është humbur.

Një rrugë konkrete për të stabilizuar qëndrimin

Për punëtorët shqiptarë që hyjnë çdo vit në Itali për bujqësi, turizëm ose sektorë të tjerë sezonalë, kjo procedurë mund të përfaqësojë kalimin nga një prani e përkohshme në një pozicion më të qëndrueshëm. Përfitimi juridik nuk qëndron vetëm në heqjen e kuotave: rëndësi ka edhe mundësia për të filluar punën e re gjatë pritjes dhe për të shmangur një kthim në Shqipëri vetëm për të kërkuar një vizë të re.

Megjithatë, rezultatet varen nga përgatitja e saktë e dokumentacionit. Duhet të kontrollohen puna sezonale e kryer, kontrata e re, komunikimet e punëdhënësit, dokumentet e strehimit dhe gjendja e lejes së qëndrimit. Në procedurat e emigracionit, një mundësi e parashikuar nga ligji mund të humbasë në praktikë kur kërkesa paraqitet me vonesë ose me dokumente të paplota.

Avv. Fabio Loscerbo
Avvocato Cassazionista
Iscritto nel Registro dei rappresentanti di interessi della Camera dei deputati in materia di Immigrazione
Registro per la Trasparenza UE n. 280782895721-36 – Migrazione e Asilo
ORCID 0009-0004-7030-0428

Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.

Mbrojtja plotësuese në Itali: puna me afat dhe italishtja bazë nuk mund të vlerësohen veçmas

Një kontratë pune me afat të caktuar, një nivel ende bazë i gjuhës italiane ose mungesa e familjarëve në Itali nuk mund të merren veçmas për të mohuar ekzistencën e një integrimi real. Gjykata e Kasacionit ka përsëritur në vitin 2026 se, kur shqyrtohet mbrojtja plotësuese e lidhur me jetën private dhe familjare, situata e personit duhet të vlerësohet në mënyrë tërësore.

Çfarë ka sqaruar Kasacioni

Me urdhrin nr. 17852/2026, të depozituar më 4 qershor 2026, Seksioni i Parë Civil i Gjykatës së Kasacionit ka kritikuar një vendim që kishte vlerësuar veçmas elementet e integrimit të një shtetasi të huaj. Gjykata e shkallës së mëparshme kishte zvogëluar rëndësinë e kontratave të punës sepse ishin me afat të caktuar dhe kishin zgjatur vetëm disa muaj, ndërsa kishte konsideruar të pamjaftueshëm nivelin bazë të gjuhës italiane. Po ashtu, kishte vënë në dukje mungesën e lidhjeve familjare në Itali dhe mungesën e një banese autonome.

Sipas Kasacionit, kjo mënyrë vlerësimi është e gabuar sepse e ndan jetën e personit në elemente të izoluara. Integrimi nuk është një listë kushtesh që duhet të plotësohen të gjitha njëkohësisht. Puna, gjuha, marrëdhëniet shoqërore, kohëzgjatja e qëndrimit, lidhjet familjare, pjesëmarrja në jetën e komunitetit dhe sjellja e personit duhet të shqyrtohen së bashku dhe në ndërveprimin e tyre konkret.

Edhe puna me afat mund të ketë rëndësi

Një nga aspektet më praktike të vendimit lidhet me punën. Fakti që kontrata është me afat të caktuar nuk do të thotë se ajo është juridikisht e parëndësishme. Një seri kontratash, komunikimet UNILAV, fletëpagesat, vazhdimësia e marrëdhënies së punës ose përpjekja e vazhdueshme për t’u futur në tregun e punës mund të tregojnë një proces real integrimi.

Kasacioni ka nënvizuar gjithashtu se vendi i punës nuk është vetëm burim të ardhurash. Nëpërmjet tij krijohen marrëdhënie njerëzore, profesionale dhe shoqërore që bëhen pjesë e jetës private të personit në Itali. Për këtë arsye, edhe një punë bujqësore ose një punë tjetër që nuk është e përhershme mund të ketë peshë kur vlerësohet rrënjosja e personit në territor.

Edhe njohja bazë e italishtes duhet parë në kontekst

E njëjta logjikë vlen për gjuhën. Një nivel fillestar i italishtes nuk mund të përdoret automatikisht si argument negativ. Nëse personi ndjek kurse, përpiqet të përmirësojë njohuritë, ka marrë certifikime ose përdor gjuhën në punë dhe në marrëdhëniet e përditshme, këto elemente tregojnë një proces integrimi që duhet të vlerësohet në zhvillimin e tij, jo vetëm në rezultatin e arritur në një moment të caktuar.

Mungesa e familjes në Itali nuk e përjashton jetën private

Një tjetër pikë e rëndësishme është se jeta private nuk përbëhet vetëm nga familja. Një person mund të mos ketë bashkëshort, fëmijë ose të afërm në Itali dhe megjithatë të ketë krijuar një rrjet të rëndësishëm marrëdhëniesh përmes punës, miqësive, formimit profesional, vullnetarizmit, banimit të qëndrueshëm ose pjesëmarrjes në komunitetin lokal.

Kjo qasje është në vazhdimësi me urdhrin nr. 15548/2026, të depozituar më 21 maj 2026, në të cilin Kasacioni ka kërkuar një vlerësim global dhe jo “atomistik” të integrimit. Gjykata ka përfshirë ndër elementet që duhen marrë parasysh lidhjet familjare, integrimin shoqëror, kohëzgjatjen e qëndrimit në Itali, marrëdhëniet e krijuara dhe lidhjet që personi ende ruan me vendin e origjinës.

Mbrojtja e jetës private vazhdon edhe pas reformës së vitit 2023

Çështja është veçanërisht e rëndësishme pas ndryshimeve të vitit 2023 në disiplinën e mbrojtjes speciale. Kasacioni, me vendimin nr. 29593/2025, ka sqaruar se reforma nuk ka zhdukur mbrojtjen e jetës private dhe familjare të të huajit. Detyrimet kushtetuese dhe ndërkombëtare të Italisë vazhdojnë të kërkojnë një kontroll konkret të proporcionalitetit përpara largimit të një personi që ka krijuar një rrënjosje të rëndësishme në territor.

Kjo nuk do të thotë se puna, njohja e gjuhës ose qëndrimi i gjatë japin automatikisht të drejtën për një leje qëndrimi. Çdo rast duhet të shqyrtohet individualisht dhe administrata ose gjykata mund të marrin parasysh edhe elemente të tjera, përfshirë arsyet e rendit publik ose sigurisë. Megjithatë, vendimi nuk mund të mbështetet në zhvlerësimin mekanik të një elementi të vetëm.

Çfarë dokumentesh duhen ruajtur

Për një person që kërkon mbrojtje plotësuese ose që duhet të kundërshtojë një vendim negativ, dokumentet e integrimit kanë rëndësi të drejtpërdrejtë. Duhet të ruhen kontratat e punës, komunikimet UNILAV, fletëpagesat, dokumentet e INPS-it, certifikatat e gjuhës, dëshmitë e kurseve profesionale, kontratat e qirasë, dokumentet shkollore të fëmijëve, deklaratat e punëdhënësve, dokumentet e vullnetarizmit dhe çdo provë tjetër që tregon një lidhje reale dhe të vazhdueshme me jetën në Itali.

Vlera juridike nuk qëndron vetëm në secilin dokument më vete, por në historinë që këto dokumente, të lexuara së bashku, janë në gjendje të tregojnë: një proces pune, marrëdhëniesh, përgjegjësish dhe integrimi që është zhvilluar me kalimin e kohës.

Për qytetarët shqiptarë që jetojnë prej vitesh në Itali, parimi është konkret: një kontratë e përkohshme, një italisht ende jo e përsosur ose mungesa e familjarëve në territor nuk mjaftojnë, të marra veçmas, për të fshirë një rrënjosje që duhet të vlerësohet në tërësinë e saj.

Avv. Fabio Loscerbo
Avvocato Cassazionista
I regjistruar në Registro dei rappresentanti di interessi della Camera dei deputati – materia: Immigrazione
Registro per la Trasparenza UE n. 280782895721-36 – materia: Migrazione e Asilo
ORCID 0009-0004-7030-0428

Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.

Shtetësia italiane: dekreti njoftohet në SEND dhe afati gjashtëmujor për betimin nuk duhet humbur

Për shumë shtetas shqiptarë që kanë paraqitur kërkesë për shtetësi italiane, faza më delikate nuk është vetëm pritja e vendimit, por edhe momenti kur vendimi njoftohet. Sot dekretet që përfundojnë procedurat e shtetësisë – qoftë për pranim, refuzim ose papranueshmëri – menaxhohen nëpërmjet sistemit të njoftimeve digjitale SEND. Për dekretin e dhënies së shtetësisë, data e njoftimit ka një pasojë shumë konkrete: nga ajo datë fillon afati prej gjashtë muajsh brenda të cilit duhet të bëhet betimi në Bashkinë e vendbanimit.

Vendimi nuk pritet më domosdoshmërisht në sportel

Prej 1 shkurtit 2024, njoftimi i dekreteve që përcaktojnë procedurat e shtetësisë sipas neneve 5 dhe 9 të ligjit nr. 91/1992 kryhet përmes Piattaforma Notifiche Digitali, e njohur si SEND dhe e lidhur me sistemin CIVES. Kjo do të thotë se nuk duhet pritur domosdoshmërisht një thirrje nga Prefektura ose nga Bashkia për të mësuar se procedura ka përfunduar.

Kush ka një domicilio digitale, për shembull një adresë PEC të vlefshme, mund të marrë njoftimin në rrugë elektronike. Në mungesë të një domicilio digitale, sistemi mund të përdorë njoftimin analog me raccomandata. Për këtë arsye është thelbësore që adresa e banimit, PEC-i dhe të dhënat e kontaktit të përdorura në praktikën e shtetësisë të jenë të sakta dhe të përditësuara.

Gjashtë muajt fillojnë nga njoftimi, jo nga momenti kur e lexoni me qetësi dekretin

Neni 10 i ligjit nr. 91/1992 parashikon se dekreti i dhënies së shtetësisë nuk prodhon efekt nëse personi nuk bën, brenda gjashtë muajve nga njoftimi, betimin për besnikëri ndaj Republikës dhe për respektimin e Kushtetutës dhe ligjeve të shtetit. Ky është një afat ligjor që nuk duhet trajtuar si një formalitet i dorës së dytë.

Prandaj, sapo të merret njoftimi i dekretit të dhënies së shtetësisë, duhet të shkarkohet dokumentacioni dhe të kontaktohet pa vonesë Ufficio di Stato Civile i Bashkisë së rezidencës për të kërkuar takimin e betimit. Nuk është e këshillueshme të pritet muaji i fundit, sepse koha e nevojshme për marrjen e takimit mund të ndryshojë nga një Bashki në tjetrën.

Si kontrollohet dekreti

Platforma SEND mund të aksesohet me identitet digjital, në veçanti me SPID ose CIE, sipas modaliteteve të parashikuara nga administrata. Në platformë mund të gjenden njoftimi dhe dokumentet e lidhura me dekretin. Kur bëhet fjalë për dhënie të shtetësisë, këto dokumente duhet të ruhen dhe të paraqiten sipas kërkesave të Bashkisë për procedurën e betimit.

Është e dobishme gjithashtu të kontrollohet periodikisht gjendja e praktikës së shtetësisë dhe të mos neglizhohen komunikimet që vijnë në PEC, me postë rekomande ose përmes sistemeve digjitale të administratës. Në praktikë, problemi mund të lindë jo sepse vendimi mungon, por sepse njoftimi është përfunduar juridikisht dhe personi nuk është aktivizuar në kohë.

Nëse ndryshon rezidenca, njoftoni menjëherë administratën

Gjatë viteve që mund të zgjasë një procedurë shtetësie, ndryshimi i adresës është i zakonshëm. Por pikërisht për këtë arsye është e rëndësishme që çdo ndryshim rezidence të komunikohet sipas procedurave të parashikuara dhe që të dhënat e kontaktit të mbahen të përditësuara. Një adresë e vjetër, një PEC e çaktivizuar ose mungesa e kontrollit të njoftimeve mund të krijojnë pasoja shumë më serioze sesa një vonesë e thjeshtë administrative.

Edhe refuzimi dhe papranueshmëria njoftohen në të njëjtin sistem

SEND nuk përdoret vetëm për dekretet pozitive. Nëpërmjet së njëjtës platformë mund të njoftohen edhe vendimet e refuzimit ose të papranueshmërisë së kërkesës. Edhe në këto raste data e njoftimit është juridikisht e rëndësishme, sepse prej saj mund të varen afatet për të vlerësuar dhe, kur ka bazë ligjore, për të ushtruar mjetet e mbrojtjes kundër vendimit.

Për një qytetar shqiptar që pret prej vitesh përfundimin e procedurës së shtetësisë, kontrolli i kanaleve të njoftimit është pra pjesë e vetë procedurës juridike. Nuk mjafton të kesh paraqitur një kërkesë të plotë dhe të presësh: në fazën përfundimtare duhet të jesh po aq i kujdesshëm me njoftimin, shkarkimin e dekretit dhe betimin brenda afatit.

Avv. Fabio Loscerbo
Avvocato Cassazionista
Iscritto nel Registro dei rappresentanti di interessi della Camera dei deputati in materia di Immigrazione
Lobbista registrato presso il Registro per la Trasparenza dell’UE n. 280782895721-36 in materia di Migrazione e Asilo
ORCID: 0009-0004-7030-0428

Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.

Leja e qëndrimit po skadon? Punëdhënësi nuk mund t’ju përjashtojë vetëm për këtë arsye

Në Itali, skadimi i afërt i lejes së qëndrimit nuk do të thotë automatikisht se një shtetas i huaj nuk mund të punësohet ose se kontrata e punës duhet të përfundojë në të njëjtën datë me lejen. Ligji italian mbron vazhdimësinë e qëndrimit dhe të punës gjatë procedurave të lëshimit, rinovimit ose konvertimit të lejes, ndërsa një vendim i rëndësishëm i Gjykatës së Milanos i vitit 2026 ka sqaruar se përjashtimi nga punësimi vetëm për shkak të skadimit të afërt të lejes mund të përbëjë diskriminim.

Leja në skadim nuk është e njëjtë me qëndrimin e parregullt

Për shumë punëtorë të huaj, momenti i rinovimit të lejes së qëndrimit krijon një problem praktik: punëdhënësi ose agjencia e punësimit kërkon një dokument që mbulon të gjithë kohëzgjatjen e kontratës dhe refuzon punësimin nëse leja skadon më herët. Kjo mënyrë veprimi nuk përputhet domosdoshmërisht me ligjin.

Neni 5, paragrafi 9-bis, i Testo Unico sull’Immigrazione parashikon se, gjatë pritjes për lëshimin, rinovimin ose konvertimin e lejes së qëndrimit, shtetasi i huaj mund të qëndrojë ligjërisht në Itali dhe, kur plotësohen kushtet e tjera të parashikuara nga ligji, mund të vazhdojë ose të fillojë aktivitetin e punës. Kjo mbrojtje vazhdon edhe kur administrata nuk e përfundon procedurën brenda afatit të zakonshëm dhe deri në një eventuale komunikim të autoritetit të sigurisë publike për ekzistencën e pengesave ndaj lëshimit, rinovimit ose konvertimit.

Çfarë vendosi Gjykata e Milanos

Me vendimin nr. 144, të datës 15 janar 2026, Seksioni i Punës i Gjykatës së Milanos shqyrtoi praktikën e një agjencie punësimi që përjashtonte nga procedurat e seleksionimit shtetasit jashtë Bashkimit Evropian kur leja e tyre e qëndrimit kishte një vlefshmëri të mbetur më të shkurtër se kohëzgjatja e kontratës së propozuar.

Gjykata e konsideroi këtë praktikë diskriminuese. Punëdhënësi duhet të verifikojë nëse qëndrimi i punëtorit është i rregullt, por nuk mund të supozojë se një kontratë pune duhet të përfundojë domosdoshmërisht në datën e skadimit të lejes. Po kështu, nuk mund të kërkohet në mënyrë të përgjithshme që punëtori të ketë paraqitur tashmë kërkesën për rinovim shumë kohë përpara momentit kur ligji e bën atë konkretisht të nevojshme vetëm për të marrë pjesë në një seleksionim pune.

Ky parim është veçanërisht i rëndësishëm për shtetasit shqiptarë që jetojnë dhe punojnë në Itali, sepse një pjesë e madhe e marrëdhënieve të punës janë me afat të caktuar, përmes agjencive të punësimit ose në sektorë ku kontratat ndryshojnë shpesh. Data e skadimit të lejes së qëndrimit nuk duhet të shndërrohet vetvetiu në një pengesë për një kontratë më të gjatë.

Po nëse leja ka skaduar dhe rinovimi është në pritje?

Situata është e ndryshme, por jo domosdoshmërisht problematike, kur leja ka skaduar dhe kërkesa për rinovim është paraqitur rregullisht. Në këtë rast, ricevuta që provon paraqitjen e kërkesës ka një rëndësi themelore. Sipas rregullave aktuale, kjo ricevuta dëshmon se procedura është në zhvillim dhe lejon, në prani të kushteve ligjore, vazhdimin e qëndrimit dhe të aktivitetit të punës.

Ligji nuk e lidh këtë efekt vetëm me një model të caktuar të ricevutës: ajo që ka rëndësi është që dokumenti të provojë në mënyrë të besueshme paraqitjen e kërkesës për lëshim, rinovim ose konvertim. Në praktikë, mund të bëhet fjalë për ricevutën postare ose për dokumentin e lëshuar nga Questura, në varësi të procedurës së ndjekur.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se rinovimi është automatik. Nëse Questura njofton ekzistencën e arsyeve penguese ose miraton një vendim përfundimtar negativ, pozita juridike duhet të rivlerësohet menjëherë. Prandaj është e rëndësishme që çdo komunikim i Questurës të kontrollohet pa vonesë dhe, kur është e nevojshme, të vlerësohet mundësia e paraqitjes së dokumenteve shtesë ose e një ankimi.

Çfarë duhet të bëjë punëtori në praktikë

Punëtori duhet të ruajë gjithmonë një kopje të lejes së qëndrimit, të ricevutës së kërkesës së rinovimit ose konvertimit dhe të çdo dokumenti që provon takimet ose komunikimet me Questurën. Nëse një punëdhënës refuzon punësimin vetëm sepse leja skadon para përfundimit të kontratës së propozuar, është e dobishme që arsyeja e refuzimit të kërkohet me shkrim, sepse një motivim i tillë mund të ketë rëndësi në një eventuale mbrojtje gjyqësore.

Në të njëjtën mënyrë, punëdhënësi nuk duhet të ngatërrojë skadimin e dokumentit me mungesën e një titulli të ligjshëm qëndrimi. Një procedurë rinovimi e paraqitur rregullisht mund të vazhdojë për muaj për shkak të kohës së nevojshme të administratës, por kjo vonesë nuk mund t’i ngarkohet automatikisht punëtorit duke e përjashtuar nga tregu i punës.

Një parim me rëndësi më të gjerë

Vendimi i Milanos ka një rëndësi që shkon përtej rastit konkret. Ai konfirmon se rregullat e emigracionit duhet të zbatohen në mënyrë që të mbrojnë njëkohësisht kontrollin e ligjshmërisë së qëndrimit dhe vazhdimësinë e integrimit në punë. Një person që ka respektuar procedurat e rinovimit nuk mund të trajtohet sikur të ishte tashmë në një situatë të parregullt vetëm sepse administrata nuk ka përfunduar ende procedurën ose sepse leja aktuale do të skadojë gjatë kohëzgjatjes së kontratës.

Për shtetasit shqiptarë që punojnë në Itali, kjo do të thotë se data e skadimit e shtypur në lejen e qëndrimit duhet të lexohet së bashku me statusin real të procedurës së rinovimit ose konvertimit. Në shumë raste, ricevuta dhe dokumentacioni i procedurës janë pikërisht ato që garantojnë vazhdimësinë ligjore të qëndrimit dhe të punës.

Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.

martedì 8 settembre 2026

Karta Blu e BE-së në Itali: hyrje jashtë kuotave, nulla osta brenda 30 ditësh dhe kontratë digjitale

Për shtetasit shqiptarë me arsim të lartë ose përvojë profesionale të kualifikuar, Karta Blu e BE-së mund të jetë një nga rrugët më të rëndësishme për të hyrë dhe punuar ligjërisht në Itali. Avantazhi kryesor është se kjo procedurë zhvillohet jashtë kuotave të Dekretit të Flukseve: nuk kërkohet të pritet një “click day” dhe nuk varet nga numri i vendeve të rezervuara për hyrjet e zakonshme për punë.

Një kanal i veçantë për punë të kualifikuar

Karta Blu e BE-së rregullohet në Itali nga neni 27-quater i Dekretit Legjislativ nr. 286/1998. Ajo është menduar për shtetas të vendeve jashtë Bashkimit Evropian që do të kryejnë një aktivitet pune të varur me nivel të lartë kualifikimi.

Për një shtetas shqiptar kjo do të thotë se ekziston një rrugë ligjore alternative ndaj Dekretit të Flukseve, veçanërisht e rëndësishme për profesionistët që disponojnë një diplomë universitare, një kualifikim të avancuar ose një përvojë profesionale të konsiderueshme në sektorë të specializuar.

Ligji parashikon disa mënyra alternative për të provuar kualifikimin. Mund të përdoret një titull i arsimit të lartë ose një kualifikim profesional pas arsimit të mesëm me kohëzgjatje të paktën trevjeçare. Në profesione të rregulluara duhet të plotësohen edhe kushtet e posaçme për njohjen e kualifikimit profesional. Në raste të tjera mund të vlerësohet përvoja profesionale: në përgjithësi kërkohen të paktën pesë vjet përvojë të nivelit të krahasueshëm me arsimin e lartë, ndërsa për disa drejtues dhe specialistë të teknologjisë së informacionit dhe komunikimit mund të mjaftojnë tre vjet përvojë relevante të fituar gjatë shtatë viteve të fundit.

Nuk mjafton diploma: duhet një ofertë reale pune

Karta Blu nuk është një leje që kërkohet thjesht sepse një person ka një diplomë. Procedura lidhet me një punë konkrete në Itali. Punëdhënësi duhet të paraqesë pranë Sportello Unico per l’Immigrazione një kërkesë për nulla osta dhe duhet të ekzistojë një kontratë pune ose një ofertë pune detyruese me kohëzgjatje të paktën gjashtë muaj.

Puna e ofruar duhet të jetë në përputhje me nivelin e kualifikimit të deklaruar. Edhe paga ka rëndësi juridike: ajo nuk mund të jetë më e ulët se paga e parashikuar nga kontratat kolektive kombëtare të zbatueshme dhe, në çdo rast, duhet të respektojë pragun e përcaktuar nga legjislacioni për punët e kualifikuara.

Për titujt e studimit të marrë në Shqipëri, në praktikë është thelbësore të përgatitet dokumentacioni që lejon administratën italiane të verifikojë autenticitetin dhe nivelin e diplomës. Prefekturat kërkojnë zakonisht dokumentacionin e njohjes së titullit, si deklarata e vlerës ose dokumentacioni i krahasueshmërisë dhe autenticitetit sipas rastit. Një dosje e paplotë në këtë pikë mund ta ngadalësojë ose bllokojë procedurën.

Nulla osta: afati është ulur në 30 ditë

Një nga ndryshimet më të rëndësishme të viteve të fundit është përshpejtimi i procedurës. Me Ligjin nr. 182 të 2 dhjetorit 2025, në fuqi nga 18 dhjetori 2025, afati maksimal për lëshimin e nulla osta për punëtorët me kualifikim të lartë është ulur nga 90 në 30 ditë.

Kjo është një ndryshim me rëndësi të drejtpërdrejtë praktike. Një kompani italiane që dëshiron të punësojë një profesionist shqiptar nuk duhet të presë mekanizmat periodikë të Dekretit të Flukseve dhe, nëse dokumentacioni është i rregullt, procedura e autorizimit duhet të zhvillohet sipas një afati ligjor shumë më të shkurtër.

Afati prej 30 ditësh nuk do të thotë megjithatë se çdo praktikë përfundon automatikisht brenda një muaji. Kërkesa për plotësime dokumentare, verifikimet mbi punëdhënësin, titullin profesional ose kushtet e kontratës mund të ndikojnë në kohëzgjatjen reale të procedurës. Për këtë arsye është veçanërisht e rëndësishme që dokumentet të përgatiten saktë që në fillim.

Nga qershori 2026 kontrata e qëndrimit mund të nënshkruhet digjitalisht

Ka edhe një risi procedurale të vitit 2026. Nga 19 qershori 2026 Portali i Shërbimeve i Ministrisë së Brendshme lejon përdorimin e funksionit digjital edhe për kontratat e qëndrimit që lidhen me hyrjet për Kartën Blu të BE-së.

Pas mbërritjes së punëtorit në Itali, punëdhënësi duhet të regjistrojë të dhënat e hyrjes në portal dhe të përfundojë procedurën e kontratës së qëndrimit. Dokumenti mund të nënshkruhet digjitalisht; mbetet gjithashtu e mundur firma autografe e punëtorit sipas rregullave të parashikuara. Dokumentacioni duhet të transmetohet telematikisht te Sportello Unico brenda afatit të parashikuar, në mënyrë që të vazhdohet më pas me procedurën për lejen e qëndrimit.

Kjo digjitalizim nuk ndryshon kushtet për të marrë Kartën Blu, por e bën më të rëndësishme koordinimin ndërmjet punëdhënësit dhe punëtorit. Pas hyrjes në Itali nuk duhet menduar se procedura ka përfunduar: janë ende të nevojshme veprimet administrative për kontratën e qëndrimit dhe për kërkesën e lejes së qëndrimit pranë Questura-s.

A mund të ndryshohet punëdhënësi?

Gjatë 12 muajve të parë të punësimit të rregullt në Itali, Karta Blu mbetet e lidhur me aktivitetin me kualifikim të lartë. Ndryshimi i punëdhënësit është i mundur, por i nënshtrohet rregullave dhe kontrolleve të parashikuara nga neni 27-quater. Kjo do të thotë se nuk është e këshillueshme të ndërpritet marrëdhënia e parë e punës dhe të fillohet menjëherë një tjetër pa verifikuar më parë procedurën që duhet ndjekur.

Nga ana tjetër, humbja e punës nuk sjell automatikisht revokimin e Kartës Blu. Ligji italian zbaton edhe për këta punëtorë parimin sipas të cilit humbja e vendit të punës nuk është, në vetvete, arsye e menjëhershme për humbjen e lejes së qëndrimit. Kjo mbrojtje është veçanërisht e rëndësishme për një profesionist që, pasi ka hyrë rregullisht në Itali, duhet të kërkojë një punë të re.

Një mundësi që duhet vlerësuar para Dekretit të Flukseve

Për shumë shtetas shqiptarë të kualifikuar, pyetja e parë nuk duhet të jetë domosdoshmërisht “kur hapet Dekreti i Flukseve?”. Nëse ekziston një ofertë pune e kualifikuar dhe plotësohen kushtet profesionale, Karta Blu e BE-së mund të jetë një rrugë më e përshtatshme, sepse funksionon jashtë kuotave dhe është menduar pikërisht për të lehtësuar tërheqjen e profesionistëve nga vendet e treta.

Para paraqitjes së kërkesës duhet kontrolluar me kujdes natyra e punës, niveli i pagës, kohëzgjatja e ofertës, dokumentet shqiptare të arsimit ose të përvojës profesionale dhe mënyra e njohjes së tyre në Itali. Në këtë procedurë, dallimi ndërmjet një dosjeje të përgatitur mirë dhe një dosjeje të improvizuar mund të jetë vendimtar.

Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.

Assegno sociale 2026 për shtetasit shqiptarë: leja afatgjatë mbetet kusht dhe mbi 29 ditë jashtë Italisë sjell pezullimin

Për shumë shtetas shqiptarë që kanë jetuar prej vitesh në Itali, “assegno sociale” përbën një mbështetje ekonomike të rëndësishme në moshën e tretë. Në vitin 2026, megjithatë, rregullat mbeten të rrepta: për shtetasit jo-BE nuk mjafton të kesh një leje qëndrimi të zakonshme dhe as vetëm shumë vite banimi në Itali. Kërkohet, si rregull, leja e qëndrimit BE për qëndruesit afatgjatë, së bashku me të paktën dhjetë vjet qëndrim të ligjshëm dhe të pandërprerë në Itali. Gjykata Kushtetuese italiane, me vendimin nr. 141 të depozituar më 20 korrik 2026, ka konfirmuar se ky kusht nuk bie ndesh me parimin evropian të trajtimit të barabartë.

Çfarë është “assegno sociale”

“Assegno sociale” është një përfitim ekonomik me natyrë asistenciale, i paguar nga INPS për personat që kanë arritur moshën e parashikuar nga ligji dhe ndodhen në kushte ekonomike të pamjaftueshme. Nuk është pension i bazuar në kontribute pune dhe, për këtë arsye, fakti që një person ka punuar pak ose aspak në Itali nuk e përjashton automatikisht nga kjo masë, por duhet të plotësohen të gjitha kushtet e tjera të parashikuara nga ligji.

Për vitin 2026, mosha minimale është 67 vjeç. Shuma bazë është 546,24 euro në muaj për 13 muaj, pra 7.101,12 euro në vit, ndërsa shuma konkrete mund të reduktohet në varësi të të ardhurave personale ose, kur kërkuesi është i martuar, të të ardhurave të çiftit.

Për shtetasit shqiptarë nuk mjafton një leje qëndrimi e zakonshme

Pika më e rëndësishme për shtetasit shqiptarë është se, si qytetarë të një shteti jashtë Bashkimit Evropian, përfitimi kërkon në mënyrë të veçantë posedimin e lejes së qëndrimit BE për qëndruesit afatgjatë. Një leje për punë, familje, pritje punësimi ose një tjetër leje e zakonshme, edhe kur është e vlefshme dhe është rinovuar prej shumë vitesh, nuk është në vetvete e mjaftueshme për të fituar të drejtën ndaj “assegno sociale”.

Kjo çështje ka qenë objekt i një debati të rëndësishëm gjyqësor. Me vendimin nr. 141/2026, Gjykata Kushtetuese ka deklaruar të pabazuara kundërshtimet ndaj rregullit që e lidh përfitimin, për qytetarët jo-BE, me posedimin e lejes BE për qëndruesit afatgjatë. Në praktikë, pas këtij vendimi, nuk është e saktë të mendohet se një leje e zakonshme mund të konsiderohet automatikisht e barasvlershme vetëm sepse personi ka jetuar prej shumë vitesh në Itali.

Leja afatgjatë dhe dhjetë vjet qëndrim janë dy kushte të ndryshme

Një gabim i shpeshtë është të mendohet se posedimi i lejes BE për qëndruesit afatgjatë e zgjidh automatikisht edhe çështjen e kohëzgjatjes së qëndrimit. Nuk është kështu. Për “assegno sociale” duhet të ekzistojnë njëkohësisht edhe kushtet e përgjithshme të përfitimit, mes të cilave është kërkesa për të paktën dhjetë vjet qëndrim të ligjshëm dhe të pandërprerë në Itali.

Kjo do të thotë se një person mund të ketë marrë lejen afatgjatë pas plotësimit të kushteve të saj, por të mos ketë ende arritur dhjetë vitet e kërkuara për “assegno sociale”. Para paraqitjes së kërkesës është prandaj e nevojshme të kontrollohet me kujdes historia e qëndrimit, regjistrimi anagrafik dhe dokumentacioni që provon vazhdimësinë e pranisë së ligjshme në Itali.

Kufijtë e të ardhurave në vitin 2026

Për vitin 2026, kërkuesi i pamartuar duhet të ketë të ardhura vjetore nën 7.101,12 euro. Për personin e martuar, kufiri i përgjithshëm i të ardhurave të çiftit është 14.202,24 euro. Në varësi të nivelit real të të ardhurave, përfitimi mund të paguhet në masë të plotë ose të reduktuar.

INPS merr në konsideratë kategori të ndryshme të ardhurash dhe jo vetëm pagat ose pensionet italiane. Mund të kenë rëndësi edhe pensionet e paguara nga shtete të huaja dhe përfitime të tjera me karakter të vazhdueshëm. Për një qytetar shqiptar që merr një pension ose një pagesë periodike nga Shqipëria, ky element duhet të deklarohet dhe të vlerësohet saktësisht.

Kujdes me qëndrimet e gjata në Shqipëri

Një nga aspektet më praktike, dhe shpesh më pak të njohura, lidhet me udhëtimet jashtë Italisë. “Assegno sociale” nuk është një përfitim i eksportueshëm jashtë vendit dhe kërkon rezidencë efektive në Itali. Sipas rregullave të INPS, nëse përfituesi qëndron jashtë territorit italian për më shumë se 29 ditë të vazhdueshme, pagesa pezullohet nga momenti i largimit. Nëse pezullimi vazhdon për më shumë se një vit, përfitimi revokohet.

Kjo rregull ka pasoja të drejtpërdrejta për shumë pensionistë shqiptarë që kalojnë periudha të gjata në Shqipëri. Posedimi i një banese ose i një familjeje në Itali nuk mjafton për të neutralizuar automatikisht efektet e një mungese të zgjatur: për këtë masë ligji kërkon që rezidenca në Itali të jetë reale dhe jo vetëm formale.

Përjashtimet që duhen dalluar

Rregulli mbi lejen BE për qëndruesit afatgjatë nuk zbatohet në të njëjtën mënyrë për çdo kategori të huaji. INPS përfshin ndër përfituesit edhe personat me status refugjati ose me mbrojtje plotësuese, të cilët kanë një bazë juridike të ndryshme. Prandaj, para se të konkludohet se një kërkesë është e pamundur, duhet gjithmonë të identifikohet saktësisht lloji i statusit ose i lejes së qëndrimit të personit.

Çfarë duhet kontrolluar para kërkesës

Për një shtetas shqiptar që i afrohet moshës 67 vjeç, kontrolli duhet të fillojë përpara se të paraqitet kërkesa në INPS. Duhet verifikuar nëse ekziston leja BE për qëndruesit afatgjatë, nëse dhjetë vitet e qëndrimit të ligjshëm dhe të pandërprerë mund të dokumentohen, nëse rezidenca aktuale në Itali është efektive dhe nëse të ardhurat personale ose familjare qëndrojnë nën kufijtë e vitit 2026.

Nëse mungon leja afatgjatë, është e rëndësishme të vlerësohet paraprakisht nëse plotësohen kushtet për ta kërkuar atë. Refuzimi i një kërkese për “assegno sociale” të paraqitur pa titullin e duhur të qëndrimit mund të shmanget me një kontroll juridik të situatës para se të aktivizohet procedura previdenciale.

Vendimi i Gjykatës Kushtetuese i korrikut 2026 e bën kuadrin më të qartë: për qytetarët jo-BE, integrimi i qëndrueshëm juridik në Itali, i shprehur përmes statusit të qëndruesit afatgjatë, vazhdon të ketë një rol vendimtar edhe në aksesin ndaj kësaj mase asistenciale. Për këtë arsye, dokumenti i qëndrimit nuk është një formalitet dytësor, por një element që mund të përcaktojë vetë ekzistencën e së drejtës.

Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.

Kur prindi merr shtetësinë italiane: fëmija i mitur duhet të ketë dy vjet rezidencë në Itali

Kur një prind shqiptar fiton shtetësinë italiane, është e gabuar të mendohet se fëmija i mitur bëhet gjithmonë automatikisht italian. Pas reformës së vitit 2025, neni 14 i ligjit nr. 91/1992 kërkon, përveç bashkëjetesës me prindin, edhe një periudhë të caktuar rezidence ligjore në Itali. Ky ndryshim ka pasoja konkrete për shumë familje që kanë jetuar për vite në Itali, por që i kanë sjellë fëmijët në vend vetëm në një fazë të mëvonshme.

Rregulli i ri për fëmijët e mitur

Neni 14 i ligjit italian për shtetësinë vazhdon të parashikojë që fëmijët e mitur të personit që fiton ose rifiton shtetësinë italiane mund ta fitojnë edhe ata shtetësinë. Megjithatë, pas ndryshimeve të futura me dekretligjin nr. 36/2025, të konvertuar me ligjin nr. 74/2025, nuk mjafton më vetëm fakti që fëmija është i mitur dhe bashkëjeton me prindin që bëhet italian.

Sot kërkohet që, në momentin kur prindi fiton shtetësinë italiane, fëmija të ketë rezidencë ligjore në Itali prej të paktën dy vitesh të pandërprera. Nëse fëmija është më i vogël se dy vjeç, duhet të ketë qenë rezident ligjërisht në Itali që nga lindja. Kjo do të thotë se data kur prindi përfundon procedurën e shtetësisë duhet të krahasohet me historikun real dhe ligjor të rezidencës së fëmijës.

Për familjet shqiptare kjo çështje është veçanërisht e rëndësishme, sepse nuk janë të rralla rastet kur prindi ka jetuar prej shumë vitesh në Itali, ka paraqitur kërkesën për shtetësi pas dhjetë vitesh rezidence dhe, ndërkohë, fëmija ka ardhur në Itali nëpërmjet bashkimit familjar vetëm një ose dy vite më parë. Në një situatë të tillë, fakti që prindi plotëson kushtet për shtetësi nuk do të thotë domosdoshmërisht se edhe fëmija do ta fitojë atë në të njëjtën kohë.

Data vendimtare nuk është data e kërkesës së prindit

Duhet bërë një dallim shumë i rëndësishëm ndërmjet datës së paraqitjes së kërkesës për shtetësi, datës së dekretit dhe datës së fitimit efektiv të shtetësisë. Në procedurat e natyralizimit, shtetësia italiane fitohet pas betimit të bërë pranë Bashkisë dhe prodhon efekt nga dita pasardhëse. Pikërisht në atë moment duhet të verifikohet nëse fëmija i mitur ka plotësuar kushtin e dy viteve të rezidencës ligjore të pandërprerë dhe nëse vazhdon të bashkëjetojë me prindin.

Kjo mund të ketë rëndësi praktike edhe në menaxhimin e kohës së procedurës. Nëse fëmija është shumë pranë plotësimit të dy viteve të rezidencës ligjore, është e nevojshme të verifikohet me kujdes situata para betimit të prindit, sepse ligji e lidh efektin ndaj fëmijës pikërisht me momentin e fitimit të shtetësisë nga prindi dhe jo thjesht me faktin që procedura administrative ka filluar prej kohësh.

Çfarë kuptohet me rezidencë ligjore

Rezidenca ligjore nuk duhet ngatërruar me praninë faktike në Itali. Për këtë lloj vlerësimi rëndësi kanë regjistrimi i rregullt në anagrafe dhe ligjshmëria e qëndrimit. Për këtë arsye, familja duhet të kontrollojë që të mos ketë ndërprerje ose probleme në regjistrimin anagrafik të fëmijës dhe që dokumentacioni i qëndrimit të jetë koherent me periudhën që pretendohet si rezidencë ligjore.

Një fëmijë mund të ketë qenë fizikisht në Itali prej një kohe të gjatë, por një regjistrim anagrafik i vonuar, një transferim i paregjistruar ose një boshllëk administrativ mund të krijojë vështirësi në provimin e vazhdimësisë së rezidencës. Në këto raste është e këshillueshme të mblidhen paraprakisht certifikatat historike të rezidencës, dokumentet e lejes së qëndrimit dhe çdo akt tjetër që mund të sqarojë pozicionin e fëmijës.

Bashkëjetesa vazhdon të jetë kusht

Kushti i dy viteve nuk ka zëvendësuar kushtin e bashkëjetesës. Fëmija duhet të jetë i mitur dhe të bashkëjetojë realisht me prindin që fiton ose rifiton shtetësinë. Në praktikë, autoriteti kompetent duhet të verifikojë se ekziston një lidhje familjare efektive dhe një bashkëjetesë reale, jo vetëm një regjistrim formal pa korrespondencë me situatën konkrete.

Kjo është arsyeja pse, në familjet ku prindërit janë të ndarë, ku fëmija jeton kryesisht me prindin tjetër ose ku ka pasur ndryshime të shpeshta të adresës, çështja duhet analizuar me kujdes. Nuk mjafton të shohësh vetëm emrin në certifikatën familjare: rëndësi ka situata juridike dhe faktike ekzistuese në momentin vendimtar.

Çfarë ndodh nëse dy vitet nuk janë plotësuar

Nëse në momentin e fitimit të shtetësisë nga prindi fëmija nuk ka ende dy vite rezidencë ligjore të pandërprerë në Itali, nuk duhet presupozuar se shtetësia do t’i kalojë automatikisht më vonë sapo të plotësohet periudha. Kushti duhet të ekzistojë në momentin e parashikuar nga ligji dhe mungesa e tij mund të përjashtojë fitimin automatik sipas nenit 14.

Në këtë rast duhet të verifikohet se cilat rrugë të tjera mund të përdoren në të ardhmen. Zgjidhja varet nga mosha e fëmijës, vendi i lindjes, kohëzgjatja e rezidencës, mënyra se si prindi ka fituar shtetësinë dhe situata familjare. Për këtë arsye nuk është e saktë të zbatohet një formulë e vetme për të gjitha familjet.

Një kontroll që duhet bërë para betimit

Për një prind shqiptar që është në fazën përfundimtare të procedurës së shtetësisë, kontrolli i pozitës së fëmijëve të mitur duhet bërë para betimit dhe jo pasi procedura të ketë përfunduar. Është e dobishme të verifikohen data e regjistrimit të parë anagrafik të fëmijës në Itali, vazhdimësia e rezidencës, titulli i qëndrimit, gjendja familjare dhe bashkëjetesa efektive.

Reforma ka bërë më të rëndësishëm planifikimin juridik të procedurës së shtetësisë. Për shumë vite, në praktikën e familjeve të huaja, vëmendja përqendrohej pothuajse tërësisht te kërkesa e prindit. Sot, kur ka fëmijë të mitur, duhet analizuar paralelisht edhe pozicioni i tyre, sepse një diferencë prej disa muajsh në rezidencën e fëmijës mund të ndryshojë në mënyrë të ndjeshme rezultatin juridik.

Përfundimi është i qartë: fitimi i shtetësisë italiane nga prindi nuk duhet trajtuar më si një mekanizëm që përfshin pa kushte të gjithë fëmijët e mitur. Për familjet shqiptare që jetojnë në Itali, kontrolli i rezidencës ligjore dhe i bashkëjetesës së fëmijës është sot një pjesë thelbësore e vetë procedurës së shtetësisë.

Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.